Türkiye’de dolaşımdaki en yüksek kupürlü banknot hâlâ 200 lira. Ülkelerin paralarını yalnızca üzerindeki rakamla karşılaştırmak yanıltır. Asıl ölçü, banknotun satın alabildiği hayattır. En büyük banknotumuzla birçok yerde karnınızı doyurmayı bırakın, bir çay veya kahve almakta bile zorlanıyorsunuz.

Geçtiğimiz günlerde bir arkadaşım ev satın aldı. Altı milyon lira, noterde nakit olarak teslim edildi. Tam 30 bin adet 200 liralık banknot, yani 300 yüzlük deste. Üst üste yaklaşık dört metreye ulaşıyor, 30 kilogramı aşıyor. İnsan bunu görünce “bir ev parası” denilen şeyin para kulesi değil, adeta para dağı olduğunu anlıyor.

Ancak o dağın karşılığında alınan yalnızca bir 3+1 ev.

Ölçü duygumuzu kaybettiğimiz yer burasıdır. Altı milyon lira kulağa büyük geliyor. Çünkü sıfırları çok, telaffuzu uzun, taşıması zor. Fakat ekonomide büyüklük, paranın kapladığı alanla değil, satın alabildiği değerle ölçülür. Otuz bin banknot servet gibi görünür. Aynı paranın sıradan bir konuta ancak yetmesi ise gerçeğin kendisidir.

“Para pul oldu” sözü de artık yalnızca eski bir deyim değildir. Filateli listelerinde 200 liranın üzerinde fiyat taşıyan pul ürünleri bulunuyor. En yüksek kupürümüz kimi pul ürünlerini almaya bile yetmeyebiliyor.

Peki buraya nasıl geldik?

Para politikasının, kamu harcamalarının ve ekonomik yönetimin asli sorumluluğu karar alan makamlardadır. Bu sorumluluk yurttaşa bırakılamaz. Fakat yurttaşın görevi de yanlışların bedelini sessizce ödemek değildir. Onun sorumluluğu, hesabı doğru yere ve doğru yöntemlerle sormaktır.

Üretimin içinde ne kadar yer aldık? Kamu kaynakları harcanırken bilgi istedik mi? Vergimizin nereye harcandığını izledik mi? Belediyenin bütçesine, kamu ihalelerine ve denetim raporlarına baktık mı? Hukukun ekonomik güven için vazgeçilmez olduğunu savunduk mu? Temsilcilere kararlarının gerekçesini sorduk mu?

Bunlar suçlu arama değil, yurttaş olmanın ağırlığını hatırlama sorularıdır. Tasarruf etmek değerlidir, ancak yanlış ekonomik kararların panzehiri değildir. Vergi ödemek görevdir, verginin nasıl harcandığını sormak ise haktır.

Güçlü yurttaş yalnızca seçim günü sandığa giden kişi değildir. Bilgi edinme hakkını kullanan, dilekçe veren, yerel toplantılara katılan, sivil toplumda sorumluluk alan, bütçeyi izleyen ve gerektiğinde hukuka başvuran kişidir. Hakkını bilen yurttaş bağırmak zorunda değildir. Belge ister, gerekçe sorar ve süreci izler.

Market reyonları sonuçtur. Pazardaki etiket, kira, fatura ve kahve fiyatı sonuçtur. Nedenler ise üretim planlarında, kamu bütçelerinde, vergi

tercihlerinde, hukuk güvenliğinde, liyakatte ve denetimde oluşur. Yalnızca etikete kızmak nedenleri değiştirmez. Değişim, kararları izlemek ve yanlışların düzeltilmesini istemekle başlar.

Hakkını bilen ve denetleyen yurttaşların sayısı arttıkça kamu yönetiminin hesap verme sorumluluğu da güçlenir. İsrafın azalması, kaynakların doğru kullanılması, üreticinin korunması ve adaletin güçlenmesi için daha sağlam bir zemin oluşur.

Bugün soru “200 lirayla ne alınır?” değildir. Asıl soru şudur. Paramız değer kaybederken biz yurttaşlık gücümüzü ne kadar kullandık?

Pazarda dert yanmak haklı olabilir. Ancak yakınmak denetimin yerini tutmaz. Çünkü bir ülkenin geleceği yalnızca kasasındaki parayla değil, hakkını bilen yurttaşlarının sayısıyla ölçülür. Para dağı ne kadar büyük görünürse görünsün, karşılığında küçülen bir hayat varsa görevimiz o dağı saymak değil, hayatın neden küçüldüğünü sormaktır.